Đọc 14 phút

Chủ biên Andrea Miller của báo Lion’s Roar đã thực hiện một cuộc phỏng vấn với tài tử Lý Liên Kiệt (tức Jet Li), một ngôi sao kỳ cựu của thế giới phim võ hiệp Trung Hoa, cho số báo tháng Bảy 2026. Nay ở tuổi 63, Lý Liên Kiệt đã tâm sự về hành trình tìm về đạo Phật, thực hành đạo, sự tinh tấn, và tự do trong nội tâm. Đó cũng là những đề tài được ông viết trong cuốn hồi ký ‘Beyond Life and Death: The Way of True Freedom’ (tạm dịch Vượt Qua Sanh Tử: Con Đường Giải Thoát Đích Thực) phát hành hồi tháng Năm năm nay.

Andrea Miller: Ông đã đến với Phật giáo như thế nào?

Lý Liên Kiệt: Vào thập niên 1980, tôi đóng phim đầu tay là ‘Thiếu Lâm Tự’. Tôi đến thăm một vài ngôi chùa để thâu phim, và tôi đã cảm thấy rất vui. Chùa mang lại một cảm giác rất quen thuộc. Sau khi phim ra mắt, tôi trở nên nổi tiếng khắp Á Châu và bị làm phiền bởi có rất nhiều người muốn nói chuyện, chụp hình với tôi. Tôi phải trốn trong một ngôi chùa ở Bắc Kinh. Chùa mở cửa lúc 9 giờ sáng, nhưng đến chiều thì đóng cửa, vì vậy tôi được tự do ở trong chùa, không bị làm phiền sau 5 giờ chiều.

Điều gì ở Phật giáo đã thu hút ông lúc ban đầu?

Người ta nói rằng bạn siêng năng thì sẽ nổi tiếng, sẽ có tiền, và có được bất cứ thứ gì bạn muốn, và bạn sẽ rất hạnh phúc. Vì vậy tôi đã cố gắng hết sức, nhưng mỗi khi có được thứ gì đó, tôi lại muốn nhiều hơn nữa. Hạnh phúc đến rất ngắn ngủi. Nếu tôi làm một phim thành công, tôi được hạnh phúc chừng một hoặc hai tháng. Sau đó, nếu phim tiếp theo không thành công, tôi lại buồn. Trong hầu hết thời gian thì tôi bị áp lực rất nặng. Tôi đã làm việc rất siêng năng và phấn đấu rất nhiều. Tôi muốn có hạnh phúc.

Tôi suy nghĩ về điều đó khá lâu, rồi tôi được đọc cuốn ‘Tử Thư Tây Tạng’. Cuốn sách đó rất hay; nó khiến tôi suy nghĩ về lý do tại sao chúng ta không được tự do. Chúng ta lo lắng vì muốn giữ cho cuộc sống được an toàn. Chúng ta muốn nhiều tiền hơn, nhiều quyền lực hơn, nhiều thứ hơn. Nhưng cuối cùng, tất cả chúng ta đều sẽ chết. Rồi chúng ta sẽ bỏ lại tất cả mọi thứ. Vậy giải pháp để cho chúng ta được hạnh phúc là gì? Không phải là danh vọng hay tiền bạc. Tự do chỉ đến từ bên trong.

Tôi trở thành một Phật tử vào năm 1997. Sau hơn ba mươi năm học hỏi và tìm hiểu sâu hơn về đạo Phật, tôi đã tìm thấy cách để sống thoải mái và hạnh phúc hơn.

Ngay cả đối với người tu tập Phật pháp, họ cũng thấy rất khó khăn về việc phủ nhận sự thành công ở thế gian có thể mang lại hạnh phúc. Ông có lời khuyên nào cho người đang gặp khó khăn trong việc phủ nhận đó không?

Vấn đề là chúng ta luôn tìm kiếm hạnh phúc ở bên ngoài. Tôi học được từ Phật giáo rằng hãy nhìn vào bên trong và xem ai là người quyết định trong cuộc đời mình. Tôi có phải là ông chủ của chính mình hay đang bị chi phối bởi những nhãn hiệu ​​bên ngoài, những quan niệm của xã hội và của người khác?

Tôi nghĩ điều này rất quan trọng. Nếu bạn thay đổi cách suy nghĩ, mọi thứ sẽ thay đổi. Trong Phật giáo, chúng ta nói về tâm vượn. Nó làm chủ. Nếu bạn hiểu được tâm của mình, bạn sẽ hiểu được chân lý.

Nếu không hiểu sự thật, tôi sẽ nói, tại sao mình không may mắn? Bạn nghĩ Lý Liên Kiệt đã thành công, nhưng tôi nghĩ như vậy chưa đủ. Tôi muốn nhiều hơn nữa. Tôi muốn trở thành Tom Cruise. Nhưng nếu tôi đạt được sự hành công như Tom Cruise, sau đó tôi lại muốn trở thành một tỷ phú kinh doanh thành công, rồi một tỷ phú giàu gấp ba lần như thế.

Bạn có thể tìm kiếm thứ gì đó bên ngoài bản thân, thứ gì đó lớn lao hơn mà bạn có thể nắm bắt. Nhưng ngay cả khi bạn có được nó, nó cũng sẽ không mang lại cho bạn sự hạnh phúc lâu dài. Tôi có rất nhiều người bạn là chính trị gia, là tỷ phú. Họ vẫn gặp khó khăn. Họ vẫn phải vật lộn. Ai cũng phải phấn đấu. Đối với người bình thường, sự phấn đấu có thể là về một trăm ngàn đồng, trong khi với người khác là một trăm triệu đồng. Đó chỉ là những con số. Điều quan trọng là phải nhìn thấy những gì mình thực sự cần. Rất dễ lầm lẫn giữa những gì mình cần và những gì mình muốn. Điều đó chỉ tạo thêm áp lực.

Đạo Phật có nhiều tông phái, nhiều loại giáo lý khác nhau. Thông thường, tôi khuyên mọi người nên đọc một số sách Phật giáo, sau đó xem các bài giảng trên YouTube. Bạn cần tin rằng có một giải pháp để sửa chữa tâm trí của mình, sau đó bạn có thể tìm ra cách, từng bước một, để cải thiện đời sống của mình. Bạn sẽ ngày càng hạnh phúc hơn. Có lẽ từ “tự do” sẽ phù hợp hơn. Bạn sẽ ngày càng cởi mở hơn.

Ông đã dành cả đời để làm phim. Điều đó đã định hình cách ông nhìn thực tế và vai trò mà tất cả chúng ta đảm nhận như thế nào?

Tôi đóng phim, tôi tìm cách thuyết phục khán giả rằng, “Phim thật tuyệt vời. Nhân vật đó mới là người đàn ông đích thực. Đó mới là người hùng. Đó mới là tình yêu.” Tôi biết điều ấy không đúng. Đó chỉ là phim thôi, nhưng mọi người lại nghĩ đó là sự thật.

Theo một cách nào đó, tôi nghĩ chính cuộc sống là một bộ phim. Nhiều người nghĩ cuộc sống hoàn toàn là sự thật, không phải phim. Nhưng hãy nghĩ xem: Có thể chúng ta đang mắc kẹt trong một bộ phim lớn, hoặc có thể như một trò chơi điện tử. Chúng ta bị mắc kẹt ở đó, đóng kịch mỗi ngày. Chúng ta là những diễn viên, là người viết kịch bản, và là đạo diễn.

Chúng ta đau khổ, nhưng nó giống như một giấc mơ. Trong giấc mơ, mọi thứ đều có vẻ thật, rồi khi tỉnh dậy, bạn nhận ra đó không phải là thật. Nếu nó không có thật, tại sao lại để nó làm phiền bạn? Cuộc sống cũng vậy.

Nếu tôi biết toàn bộ hành trình này chỉ là đóng kịch – là phim – thì tại sao tôi lại phải vật lộn trong phim, trong nhân vật? Từng bước một, rồi một ngày bạn sẽ thấy được chân lý tuyệt đối. Chân lý tuyệt đối – không chủ thể, không đối tượng, không tốt hay xấu. Rồi bạn nhìn lại toàn thế gian, và có lẽ bạn sẽ thấy đó chỉ là một trò chơi điện tử. Nhưng nhiều người không biết điều đó, nên họ bị mắc kẹt trong trò chơi điện tử, mắc kẹt trong nhân vật. Họ không muốn thay đổi. Họ chỉ than phiền: “Thật tệ. Tôi thật không may mắn. Tôi không có cái này tốt. Tôi không có cái kia tốt. Tôi cần nhiều hơn, nhiều hơn nữa.” Họ luôn muốn thay đổi bề ngoài, chứ không phải con người thật của họ.

Thật khó để nói về đạo Phật, bởi vì ý niệm chân chính, niềm tin đích thực nằm ngoài ngôn từ, ngoài âm thanh. Vì vậy, bạn chỉ có thể dùng ví dụ để giải thích những khía cạnh khác nhau mà bạn nhìn thấy cuộc sống.

Trong những năm qua, ông đã học với nhiều vị thầy khác nhau. Làm thế nào ông có thể lèo lách giữa các phương pháp giảng dạy khác nhau đó, và cuối cùng làm sao ông biết được phương pháp nào phù hợp với mình ở mỗi giai đoạn trên con đường tu tập?

Ban đầu, tôi đã gặp khoảng ba mươi vị thầy. Tôi thực sự muốn tìm ra chân lý – chân lý tương đối và chân lý tuyệt đối. Mỗi thầy có một phong cách khác nhau. Một số phong cách phù hợp với bạn, một số thì không, và đôi khi một phong cách không phù hợp với bạn lại hoàn toàn phù hợp với người khác. Cũng giống như với trẻ em. Bạn không thể chỉ đơn giản cho một đứa trẻ một “người thầy phổ thông.” Bạn cần phương pháp giảng dạy phù hợp vào đúng thời điểm, giúp bạn tinh tấn thêm một bước nữa trên con đường hướng đến mục tiêu của mình.

Rất nhiều lời dạy của Đức Phật nói về chân lý tương đối. Đức Phật giống như một vị lương y, và kinh điển giống như thuốc. Bạn cần hiểu rõ vấn đề mình đang gặp phải. Nếu bạn bị đau đầu, bạn cần thuốc trị đau đầu. Nếu bạn uống sai thuốc, nó sẽ không giúp ích gì. Nếu bạn uống thuốc dùng trị bệnh da, dĩ nhiên nó sẽ không giúp bạn hết nhức đầu. Đó là lý do tại sao có tám vạn bốn ngàn loại thuốc cho tám vạn bốn ngàn loại khổ đau. Bạn cần hiểu rõ nỗi khổ của mình và sau đó nhờ một người thầy giúp bạn tìm ra phương thuốc phù hợp.

Nhưng đôi khi ngay cả người thầy cũng cho bạn dùng lầm thuốc. Bạn thử thuốc, nó không có tác dụng. Sau đó, bạn cần tìm một bác sĩ khác. Bạn thử lại, và có lẽ vẫn không có tác dụng. Vì vậy, bạn cứ tiếp tục cho đến một ngày bạn đạt được sự hiểu biết về tánh không. Khi bạn thực sự nhìn thấy tánh không, không còn trung tâm nào nữa – không có bệnh nhân, không có “cái tôi” nào bị bệnh. Bạn nhận ra bạn không cần thuốc.

Tôi hiểu được điều đó, nhưng hiểu bằng lý trí khác với việc trải nghiệm. Để trải nghiệm nó, bạn cần một người thầy khác – người có thể giúp bạn chuyển từ sự hiểu biết bằng trí tuệ sang trải nghiệm trực tiếp. Khi đó, bạn nhận ra rằng tánh không không chỉ là một từ hay một ý niệm. Nó là một cái gì đó hoàn toàn khác biệt.

Khi nhìn lại sau hai mươi năm, bạn sẽ thấy rằng tất cả những gì bạn đã học trước đây – tất cả những giáo lý – chỉ là liều thuốc tương đối. Chúng đã giúp bạn vào thời điểm đó, và nay bạn không cần chúng nữa. Bạn tiến đến bước kế tiếp. Nhưng đối với người sơ cơ, bạn phải trải qua toàn bộ hành trình. Bạn không thể bỏ qua nó. Giống như đi học: Bạn cần trường tiểu học, trường trung cấp, trường cao cấp. Chỉ sau khi tốt nghiệp, bạn mới có thể nhìn lại và thấy rằng những gì bạn đã học không phải là chân lý cuối cùng, nhưng bạn vẫn cần từng bước để đạt đến điểm đó.

Trong văn hóa phổ thông Tây Phương, người ta thường xem võ thuật và Phật giáo có mối liên hệ với nhau. Theo quan điểm của ông, hai lãnh vực có những điểm tương đồng và những điểm khác biệt nào?

Xét về mặt chân lý tương đối, có một số điểm tương đồng. Trong võ thuật, bạn bắt đầu bằng cách nhìn vào điểm yếu của mình – những vấn đề của bạn – và bạn rèn luyện chúng. Bạn trở nên mạnh mẽ hơn, giỏi hơn, xuất sắc hơn. Trong giai đoạn đầu của việc tu tập đạo Phật cũng thế: Bạn nhìn vào nguyên nhân của sự khổ đau, và bạn tìm kiếm giáo lý hoặc người thầy phù hợp để giúp bạn giảm bớt sự khổ đau đó. Nếu một pháp môn không hiệu quả, bạn sẽ thử pháp môn khác – Thiền, Phật giáo Tây Tạng, các kinh điển khác nhau – cho đến khi bạn tìm thấy pháp môn phù hợp với căn cơ của mình.

Nhưng xét trên phương diện chân lý tuyệt đối, võ thuật và Phật giáo hoàn toàn khác nhau. Võ thuật hướng đến việc trở thành một võ sĩ giỏi, mạnh mẽ hơn người khác. Phật giáo cuối cùng hướng đến tánh không. Võ thuật không đạt đến cấp độ đó.

Thiếu Lâm nổi tiếng cả về võ thuật và thiền định. Ông hiểu mối quan hệ giữa chuyển động, cơ thể, và tu hành như thế nào?

Thiếu Lâm Tự là ngôi chùa Thiền tông đầu tiên ở Trung Hoa. Mọi người thường nghĩ thiền chỉ đơn giản là ngồi và quan sát hơi thở, nhưng các bậc thầy Thiếu Lâm đã phát triển thiền vận động vì ngồi quá lâu sẽ gây hại cho cơ thể. Vì vậy, họ đã tạo ra thiền đi bộ, thiền vận động – rất nhiều cách để thực hành. Nghe, ngửi, uống – bất cứ điều gì cũng có thể trở thành thiền nếu nó dẫn đến sự nhận thức. Nhận thức là mục tiêu; thiền là phương pháp. Mỗi người cần những phương pháp khác nhau tùy thuộc vào căn cơ của họ.

Trong Phật giáo Tây Tạng, có sáu bài tập yoga của Naropa, dùng thân thể để giúp bạn trải nghiệm bản chất của tâm. Khi thân thể được khai mở, việc hiểu cách thức hoạt động của tâm trở nên dễ dàng hơn. Võ thuật Thiếu Lâm cũng phát triển theo hướng này – sử dụng thân thể để hỗ trợ nhận thức.

Nhưng ngày nay mọi người rất bận rộn và thường không muốn rèn luyện tâm trí. Họ chỉ muốn tập trung vào thân thể. Điều đó cũng tốt, nhưng cuối cùng thân thể vật lý sẽ ngừng hoạt động – đó là cái chết – và sau đó thân thể vi tế sẽ tiếp tục tồn tại.

Tu hành Phật giáo giúp ông đối phó với tuổi già như thế nào?

Đối với tôi, hiểu được chân lý tuyệt đối là điều giúp ích cho quá trình lão hóa. Mọi người sợ già đi, sợ chết – họ thậm chí không muốn nghe đến từ ngữ đó. Nhưng nếu nhìn vào cuộc sống con người, ai cũng từng trẻ và ai cũng sẽ già đi nếu không chết sớm. Điều đó hoàn toàn bình thường. Nếu nó bình thường, tại sao phải sợ? Tôi đã già rồi – đó là lẽ thường tình.

Người ta nói, “Ồ, tôi thích anh hồi còn trẻ, giống như trong phim vậy.” Điều đó không sao hết – đó là ý kiến ​​của họ. Giờ tôi đã già rồi, và tôi chấp nhận điều đó. Nếu ai không thích việc tôi già, điều đó cũng chẳng thay đổi được gì đối với tôi.

Nếu trên đời có ai đó có thể trẻ mãi không già, có lẽ tôi sẽ nghĩ khác. Nhưng ai cũng già đi. Giống như bốn mùa vậy. Nếu thích mùa xuân, bạn có thể ghét mùa đông, nhưng mùa đông vẫn đến. Dù bạn thích hay không thích thì bốn mùa cũng không thay đổi. Khi điều đó là tự nhiên, không cần phải chống lại nó.

Bạn có thể cố gắng giữ cho đời sống nội tâm luôn tươi mới và trẻ trung, nhưng tất nhiên cơ thể sẽ thay đổi. Ngay cả khi y học tiến bộ và con người sống đến 150 hoặc 300 tuổi, thì có ích gì nếu những vấn đề nội tâm của bạn không được giải quyết? Tại sao tôi lại muốn vật lộn thêm một trăm năm nữa? Nếu tâm vẫn đầy áp lực và sợ hãi, thì cuộc sống dài hơn chỉ có nghĩa là cuộc đấu tranh dài hơn mà thôi.

Nhiều người tìm cách giữ vẻ ngoài trẻ trung bằng giải phẫu, bằng các liệu pháp thẩm mỹ, và đủ thứ khác. Có thể nó giúp họ trông trẻ hơn trong một thời gian, nhưng bên trong họ vẫn đang vật lộn. Họ cần nỗ lực liên tục và lúc nào cũng muốn được người khác chấp thuận. Đó không phải là sự tự tin; đó là nỗi sợ hãi.

Ông hiểu quá trình giác ngộ như thế nào – từ ý niệm đến thực sự trải nghiệm giác ngộ?

Ban đầu, bạn đọc sách hoặc nghe các bậc thầy nói về sự giác ngộ, và bạn hình dung ra – một bức tranh – rằng có một con đường để giảm bớt khổ đau và đạt được nhiều tự do hơn. Vì vậy, bạn muốn đi theo con đường đó. Sau đó, bạn thực hành, thực hành, thực hành, và dần dần cố gắng áp dụng những gì đã học vào cuộc sống hàng ngày.

Nhưng chừng nào vẫn còn ý thức mạnh mẽ về “bản ngã” thì giác ngộ chỉ là một khái niệm. Theo thời gian, cái “bản ngã” đó ngày càng trở nên không vững chắc. Sự việc diễn ra dần dần. Có thể ban đầu bạn chỉ cảm nhận được sự nhận thức thực sự trong vài giây. Sau đó, với sự luyện tập, nó trở thành năm phút. Rồi ba mươi phút. Rồi vài giờ. Đó là hành trình mà tôi đang trải qua.

Tôi không nghĩ giác ngộ là điều mà một người có thể “đạt được.” Không có người nào trở nên giác ngộ cả. Mỗi người đều đã có Phật tính rồi – chỉ là chúng ta chưa khám phá ra mà thôi. Vì vậy, bạn cần dành cho bản thân thời gian và không gian để khám phá ra nó, cho đến khi nó trở thành một kinh nghiệm sống chứ không chỉ là một khái niệm.

Chừng nào bạn còn hỏi, “Ai đang giác ngộ?” hay “Ai đang thành Phật?” thì đó chưa phải là giác ngộ. Đó vẫn chỉ là tâm tạo ra một chủ thể. Và nếu ai đó nói, “Tôi đã giác ngộ,” thì chắc chắn đó chưa phải là giác ngộ.

Hiện nay ông tu hành như thế nào?

Dạo này tôi chỉ cố gắng giữ sự tỉnh thức trong cuộc sống thường nhật. Tôi quan sát “Lý Liên Kiệt” – người đang trả lời phỏng vấn, quảng bá sách, giúp đỡ người khác – giống như cách bạn quan sát một nhân vật trong phim. Mỗi ngày nhân vật ấy đều hành động, nói chuyện, làm việc. Nhưng sự tỉnh thức mới là thứ nhìn thấy tất cả. Tôi không thể giữ sự tỉnh thức mọi lúc mọi nơi – tập khí của tôi vẫn còn mạnh – nhưng tôi cố gắng. Đó là phương pháp thực hành của tôi bây giờ: luôn tỉnh giác trước mọi thứ, quan sát nhân vật Lý Liên Kiệt di chuyển trong thế gian này, và không bị cuốn vào câu chuyện.

Câu hỏi cuối cùng, mục đích của ông là gì khi viết cuốn hồi ký mới ‘Vượt Qua Sanh Tử: Con Đường Giải Thoát Đích Thực’?

Tôi viết cuốn sách này vì muốn chia sẻ một điều giản dị với mọi người. Theo tôi, điều quan trọng nhất đối với bất cứ người nào là khỏe mạnh và hạnh phúc.

Để có sức khỏe tốt, có rất nhiều cách dạy rèn luyện cơ thể. Rất nhiều người – không phải tất cả, nhưng nhiều người – đã biết cách chăm sóc “phần cứng” thể chất của mình.

Nhưng tôi muốn tập trung nhiều hơn vào tâm, bởi vì tâm cũng cần được rèn luyện. Cơ thể mang lại sức khỏe; tâm mang lại hạnh phúc. Bạn có thể coi nó như “phần cứng” và “phần mềm.” Cả hai đều cần được quan tâm. Cả hai đều cần sự quân bình.

Nếu bạn chỉ tập trung vào thể chất, bạn có thể khỏe mạnh nhưng không hạnh phúc. Nếu bạn chỉ tập trung vào tinh thần, bạn có thể có sự thấu hiểu nhưng không có năng lượng. Vì vậy, tôi muốn chia sẻ cách rèn luyện cả thể chất và tinh thần có thể giúp mọi người sống một cuộc sống quân bình, khỏe mạnh và hạnh phúc.

Đó thực sự là toàn bộ mục đích của cuốn sách. Tôi hy vọng mọi người đều được khỏe mạnh và hạnh phúc.⧫

• Bài do Phúc Quỳnh chuyển ngữ, Tinh Tấn Magazine đặt tựa.