Bài HÒA THƯỢNG THÍCH NHƯ ĐIỂN

Trong Đại Trí Độ Luận có đoạn viết rằng: “Mưa phùn vào mùa Xuân cây cỏ xanh tươi; nhưng người đi đường thì phàn nàn bị trơn trợt. Trăng mùa Thu rất đẹp với thi nhân; nhưng những kẻ đạo chích thì không thích”.

Quả thật ở trong đời nầy chẳng có gì là hoàn hảo cả. Được cái nầy sẽ mất đi cái khác và tốt với người nầy, lại là cái không thích của người kia. Vậy biết làm sao bây giờ đây?

Câu hỏi nầy thì ai cũng biết; nhưng cách trả lời của mỗi người lại khác nhau. Đối với nhà Phật thì bảo rằng: “Hãy buông bỏ thì mọi việc sẽ yên”; nhưng ai dám buông bỏ khi công danh, sự nghiệp, tiền của vẫn còn giữ vững trong tầm tay? Hoặc giả hãy chờ đợi kết quả sẽ đến nay mai và hãy kiên nhẫn cố gắng chờ đợi v.v.. Điều quan trọng là ở chính chúng ta mong muốn điều gì và ta hãy tự quyết định điều ấy. Đúng hay sai, tốt hay xấu… tất cả trách nhiệm thuộc về mình. Có lẽ đây là giải pháp tốt nhất vậy.

Bản thân của mỗi chúng ta từ khi có mặt trong cuộc đời nầy đã chứng kiến không biết bao nhiêu cảnh vui, buồn, vinh, nhục, tốt, xấu, khen, chê v.v.. Nếu người có bản lãnh, sẽ là người chấp nhận tất cả những thử thách của cuộc đời; còn người thiếu bản lãnh là người sẽ buông gánh giữa đường và chấp nhận với sự thiệt thòi của số phận hay cho đó là định mệnh đã an bày để an tâm.

Kể từ khi mới lọt lòng mẹ, có ai trong chúng ta tự biết rằng: cuộc đời của mình sẽ ra sao sau nầy đâu? Bước chân vào đời với hai bàn tay trắng, chỉ với một tâm hồn thánh thiện của trẻ thơ. Rồi đi học, rồi sinh hoạt với gia đình v.v… Khi lớn lên chừng 5, 7 tuổi chúng ta đã biết được vài việc nho nhỏ theo sự hiểu biết nông cạn của một hài nhi mới lớn; nhưng cũng đã chứng kiến được nhiều việc tốt lẫn việc xấu trong gia đình hay hàng xóm về sự sinh hoạt hằng ngày qua các nhu cầu của cơm, áo, gạo, tiền. Dần lớn lên với thời gian, chúng ta cũng sẽ chứng kiến được sự mất mát người thân bởi chiến tranh hay thiên tai, bão lụt, nạn đói hoành hành v.v..

Trên đời nầy không biết bao nhiêu chuyện để phải nói, phải suy nghĩ, phải lạm bàn. Tuy vậy khả năng và hoàn cảnh của mỗi người lại mỗi khác, chẳng ai giống ai cả.

Bản thân của chúng tôi cũng đã trải qua gần 80 mùa lá rụng; nên cũng đã kinh qua không biết bao nhiêu là sự kiện để kể và viết ra đây. Nếu chỉ viết chuyện buồn thương của việc tử biệt, sinh ly, ai xem qua cũng sẽ xót xa cho sự thế. Nếu chỉ viết niềm vui không, thì đối với một người xuất gia như tôi hơn 60 năm ở trong cảnh chùa, luôn được dạy rằng: “Không nên buồn, không nên vui quá; không nên thương riêng ai mà cũng không nên ghét riêng ai…”. Như vậy để huấn luyện cho người xuất gia có một con đường “Trung Đạo”; nghĩa là chẳng phải cái nầy mà cũng chẳng phải cái kia. Hãy sống và hãy vượt lên trên tất cả những thị phi, nhơn nghĩa… có như thế thì tâm mình mới an và việc mình chọn mới có kết quả như ý muốn.

Ví dụ như việc đi quyên góp từ thiện. Có nhiều người bảo là không nên hay nên làm. Tùy theo cách chọn; nhưng với tôi, thường hay tự hỏi rằng: “Việc quyên góp ấy để làm gì?” Nếu câu trả lời là giúp đỡ cho tha nhân, xây chùa, đắp tượng, tô chuông, giúp học bổng cho người khác v.v. thì tôi vẫn tiếp tục thực hành. Còn nếu việc quyên góp ấy cho cá nhân mình, thì xin dừng ngay lại từ khi khởi niệm lúc ban đầu, để đỡ rắc rối về sau nầy.

Dĩ nhiên mỗi người trong chúng ta sẽ có mỗi cách giải quyết khác nhau; nhưng tựu chung phải tự đưa ra một nguyên tắc để tự mình quyết định hay hành xử một việc nhỏ, ngay cả những việc trọng đại trong cuộc đời nầy. Hãy tự tin tưởng nơi bản lĩnh của chính mình; nên thực hành theo lời dạy của Đức Phật “Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi” rất thích ứng với trường hợp nầy.

Có những người xa quê hơn nửa thế kỷ và nỗi nhớ quê khi mùa thu về hay mùa đông đến rất da diết, trong đó có thân phận của người viết bài nầy. Không phải không muốn về thăm quê hương; nhưng quê hương giờ đây biết có chấp nhận tư tưởng Tự Do của người con sống với thế giới không ràng buộc nầy bất cứ ở một phương diện nào; mà nếu tự nguyện trở về cũng có nghĩa là nộp mình cho hùm beo, thú dữ; chẳng khác nào Từ Hải nghe lời khuyên của nàng Kiều, rồi bị mắc mưu của Hồ Tôn Hiến. Lúc ấy tình nghĩa quê hương, tư cách của một con người biết thổ lộ cùng ai? Thôi thì cứ chấp nhận như thân phận bà Mẹ Mốc của tác giả Nguyễn Khuyến. Tuy rằng hoàn cảnh và thân phận không giống nhau với người đàn bà thủ tiết thờ chồng, rồi giả vờ điên dại, tự hủy hoại nhan sắc của mình để khỏi bị bọn người hay tán tỉnh, chọc ghẹo. Trong đó có mấy câu thơ rất là đặc biệt như:

“Ngoại mạo bất cầu như mỹ ngọc
Tâm trung thường thủ tự kiên kim”

Nghĩa là:

Bên ngoài không mong như ngọc đẹp
Nhưng bên trong hay tự giữ mình giống như vàng thật.

Điều nầy cũng giống như chúng ta đã có lập trường Tự Do, sẽ không bao giờ thay đổi theo sự thay đổi hào nhoáng của quê hương trong hiện tại.

Hai câu tiếp cũng đáng cho ta quan tâm đến, Đó là:

“Sạch như nước, trắng như ngà, trong như tuyết,
Mảnh gương trinh vằng vằng quyết không nhơ”…

Đó là lý tưởng, tình yêu của người xưa và điều nầy cũng nói lên được tâm trạng của người xa xứ, quyết không đổi lòng, đổi dạ khi xa xứ để tìm một hướng đi cho chính mình; trong khi quê hương đất nước vẫn chưa thay đổi theo chiều thuận với thế nước lòng dân. Ngày xưa Hạ Tri Chương (659-744) đỗ Tiến Sĩ năm 695 đời nhà Đường. Lúc nhỏ Ông xa quê và lên Kinh học tập, sau khi đỗ Tiến Sĩ, làm quan và về già Ông đã trở lại quê để thăm viếng; nên đã viết bài thơ “Hồi Hương Ngẫu Thư” bằng chữ Hán như sau:

“Thiếu tiểu ly gia, lão đại hồi
Hương âm vô cải, mấn mao tồi.
Nhi đồng tương kiến, bất tương thức,
Tiếu vấn, khách tòng hà xứ lai?”

Dịch nghĩa:

Tuổi nhỏ xa quê, già trở lại
Giọng quê không đổi, tóc mai thay
Trẻ con gặp thấy, nhưng chẳng biết
Cười hỏi khách rằng: đến nơi đâu?

Thật là não nề tâm sự cho một người đã xa quê trong muôn vạn dặm, lúc thành đạt và già nua, muốn trở về thăm quê hương; nhưng người thân không còn nữa. Bởi chính mình cũng đã già. Trong khi đó bọn trẻ con đang chơi giỡn trong làng, tuy thấy mình đó nhưng cứ tưởng là người khách lạ nầy từ đâu đến thăm vậy. Từ đó tâm trạng của người xa quê cũng chẳng khác nào chiếc lá mùa thu đã lìa cành. Tuy lá không muốn xa cành; nhưng cành kia đã đổi màu, thay sắc, để hợp với thời gian và năm tháng.

Mùa Thu cũng là mùa của thi nhân. Những bài thơ như “Tiếng Thu” của Lưu Trọng Lư hay bài “Đây Mùa Thu Tới” của Xuân Diệu là những bài thơ hay nhất viết về mùa Thu thuộc thi ca tiền chiến của Việt Nam. Không ai trong chúng ta thời còn là học sinh Trung học mà không biết hay không học thuộc lòng những bài thơ nầy từng câu, từng chữ để gửi gắm tâm sự của chính mình.

Giờ đây ở ngoại quốc, mỗi năm khi mùa Thu đến cũng khiến cho chúng ta bâng khuâng, nhung nhớ về quá khứ; nhất là những người đã ở tuổi về già. Vì quê hương vốn là tiếng gọi, khiến ai trong chúng ta cũng luôn khắc khoải chờ mong. Bởi lẽ khi nhìn những chiếc lá lìa cành, báo hiệu mùa Thu đang tới cũng là lúc nhắc nhở cho chúng ta biết rằng: “Thời gian sẽ không còn bao lâu nữa thân phận của chúng ta cũng sẽ giống như chiếc lá của mùa Thu kia không khác mấy”.

Rồi cành cây sẽ thay lá, vạn vật vẫn tồn tại theo hướng nầy hay cách khác; nhưng thân phận của một con người trải qua sự thành, trụ, hoại không trong giai đoạn của một cuộc lữ đời người, nó cũng chỉ giống như một nhịp đập của con tim hay một hơi thở ra, thở vào của cuộc sống. Người có niềm tin vào một Tôn Giáo chắc hẵn sẽ không bị thất vọng. Vì chúng ta đã có điểm đến và nơi về. Bởi chúng ta đã có mục đích. Chỉ tiếc cho ai được sinh ra trong đời nầy mà không xây dựng được một đức tin vững chắc, thì người ấy mới là người đáng lo ngại nhất.

Tục ngữ Nga cũng có câu: “Mất tiền là không mất gì hết cả. Mất danh dự là mất một phần lớn của cuộc đời. Ai làm mất hết niềm tin, kẻ đó mới là kẻ mất hết tất cả”. Vì vậy chúng ta sẽ không buồn khi phải chứng kiến không biết bao nhiêu sự đổi thay của lịch sử, của thế nhân và chúng ta cũng không có gì để phải thất vọng. Vì chúng ta có một niềm tin chắc thật nơi ba ngôi Tam Bảo để không phải bị ngậm ngùi trước “bao mùa lá rụng”.

Viết xong vào lúc 14:30 ngày 13.6.2026
tại thư phòng Tổ Đình Viên Giác Hannover, Đức Quốc.⧫

(Nguồn: Báo Viên Giác số tháng 10, 2026)