Đọc 9 phút

Bài TT THÍCH NGUYÊN TẠNG

Tưởng niệm người nghệ sĩ tài hoa của Phật giáo Việt Nam vừa từ giã cõi đời

“Các hành là vô thường,
Có sinh ắt có diệt;
Sinh diệt diệt rồi,
Tịch diệt là an vui.”

Trưa nay, ngày 31 tháng 8, 2026, qua Zalo, tôi nhận được tin buồn từ Huy, con trai của Họa sĩ Phượng Hồng. Cháu nhắn: “Thầy ơi, Ba con vừa đi rồi.” Tôi thật sự bàng hoàng và lặng người. Trước đó, tôi vẫn dự tính sau chuyến đi Nhật dự lễ Vu Lan trở về sẽ ghé Nha Trang thăm anh, vậy mà giờ đây đã không còn kịp nữa rồi.

Họa sĩ Phượng Hồng, thế danh Trần Bé, một người nghệ sĩ tài hoa đã dành phần lớn cuộc đời mình cho hội họa Phật giáo, đã thanh thản từ giã cõi trần vào lúc 1 giờ sáng ngày 31 tháng 8, 2026, hưởng thọ 78 tuổi.

Dẫu biết sinh, già, bệnh, chết là quy luật muôn đời của kiếp người; dẫu mỗi ngày người con Phật vẫn thường quán niệm về vô thường, nhưng khi hay tin một người thân quen, một người bạn đạo, một người nghệ sĩ đã đồng hành cùng Phật giáo suốt hơn nửa thế kỷ bỗng nhiên vắng bóng, lòng tôi vẫn không khỏi bàng hoàng, thương tiếc và bùi ngùi.

Với tôi, Phượng Hồng không chỉ là một họa sĩ. Anh còn là một người bạn cũ, một người con thân thiết của Phật giáo, một nghệ sĩ đã đem Thiền, Phật và thiên nhiên hòa quyện vào từng nét cọ, từng mảng màu, để từ đó tạo nên một thế giới hội họa rất riêng: bình dị mà sâu lắng, phóng khoáng mà đầy thiền vị.

Có lẽ điều khiến tôi xúc động nhất trong giờ phút này chính là một chữ “không kịp”. Không kịp một lần ghé thăm, không kịp một lời hỏi han sau chuyến đi xa, không kịp ngồi lại với nhau để nhắc chuyện cũ. Cuộc đời vô thường đôi khi chỉ cách nhau một lời hẹn chưa kịp thực hiện, mà đã trở thành niềm tiếc nhớ dài lâu.

Từ một thiếu niên Nha Trang đến người họa sĩ của cửa Thiền

 Phượng Hồng sinh năm 1949 tại Nha Trang, Khánh Hòa, một vùng đất hiền hòa bên biển, có núi non thanh tú và cũng là nơi có truyền thống Phật giáo lâu đời.

Tôi biết Họa sĩ Phượng Hồng từ những năm đầu thập niên 1980 của thế kỷ trước, khi tôi còn là một chú tiểu tu học tại chùa An Dưỡng, Nha Trang. Thuở ấy, anh cùng với một nhóm bằng hữu, trong đó có Phù Du Lão Hiền, anh trai của nhà văn Vĩnh Hảo, thường lui tới chùa thăm Sư Phụ tôi là Hòa Thượng Tâm Trí. Chính từ những lần gặp gỡ bình dị ấy, tôi có cơ duyên quen biết anh, rồi tình thân ấy kéo dài qua nhiều thập niên sau này.

Từ thuở thiếu niên, Phượng Hồng đã sớm bộc lộ năng khiếu đặc biệt về hội họa. Năm 1964, khi tuổi đời còn rất trẻ, anh đã tổ chức cuộc triển lãm đầu tiên tại Tỉnh Hội Phật Giáo Khánh Hòa. Từ dấu mốc ấy, đề tài Phật giáo không còn chỉ là một nguồn cảm hứng nhất thời, mà dần trở thành con đường nghệ thuật anh gắn bó và theo đuổi gần như suốt cả cuộc đời.

Trong nhiều thập niên kế tiếp, tranh Phượng Hồng đã hiện diện tại nhiều cuộc triển lãm ở Nha Trang, Sài Gòn, Hà Nội và nhiều địa phương khác trong nước, rồi từng bước vượt ra ngoài biên giới Việt Nam.

Anh từng triển lãm tại chÙa Long Sơn, Chùa Vĩnh Nghiêm, Chùa Xá Lợi, Học Viện Phật Giáo Việt Nam, Hội Mỹ Thuật Khánh Hòa, Hội Mỹ Thuật Việt Nam; đồng thời mang những tác phẩm đậm chất Thiền và Phật giáo đến giới thiệu tại Hoa Kỳ, Canada, Pháp, và Úc Châu.

Đặc biệt, trong ba năm liên tiếp 1998, 1999 và 2000, tranh của Phượng Hồng đã gởi qua Úc và được triển lãm tại Tu Viện Quảng Đức, Melbourne. Đối với tôi, đây không chỉ là những cuộc triển lãm nghệ thuật, mà còn là những kỷ niệm rất đẹp trong mối thâm tình giữa một người tu sĩ và một người nghệ sĩ cùng gặp nhau nơi lý tưởng phụng sự Phật pháp.

Nhìn lại chặng đường dài ấy, có thể nói Phượng Hồng đã dành gần trọn cuộc đời mình để đưa hình ảnh Đức Phật, tinh thần Thiền học và vẻ đẹp của thiên nhiên vào nghệ thuật tạo hình. Với anh, hội họa không đơn thuần là nghề nghiệp hay sở thích; đó còn là một phương tiện để chuyển tải đời sống tâm linh, để gieo vào lòng người xem một chút tĩnh lặng, một chút từ bi và một chút tỉnh thức giữa cuộc đời nhiều biến động.

Số lượng tác phẩm của anh được ghi nhận qua các nguồn tư liệu có đôi chỗ khác nhau, nhưng có một điều chắc chắn: đó là một gia tài hội họa lên đến hàng nghìn tác phẩm, được tạo dựng bằng hơn nửa thế kỷ lao động nghệ thuật bền bỉ. Đằng sau con số ấy không chỉ là tài năng, mà còn là cả một đời tận tụy với cây cọ, với cửa Thiền và với nền mỹ thuật Phật giáo Việt Nam.

Thiền không chỉ ở trong tranh

Điều đáng quý ở Phượng Hồng không chỉ nằm ở số lượng đồ sộ những tác phẩm mang đề tài Phật giáo, mà sâu xa hơn, ở chỗ anh đã cố gắng sống với tinh thần mà mình gửi gắm vào từng bức họa. Với anh, Thiền không phải là một khái niệm huyền bí hay xa cách đời sống thường ngày. Thiền hiện hữu ngay trong tâm mỗi người, trong cách ta nhìn một cánh hoa nở, một áng mây trôi, một vầng trăng lên hay một cánh chim bay giữa trời rộng. Khi tâm lắng xuống, khi những xao động tạm yên, thì ngay trong những điều bình dị nhất của cuộc sống, người ta cũng có thể cảm nhận được ánh sáng của tỉnh thức và sự hiện hữu nhiệm mầu của Phật pháp.

Có lẽ vì thế mà tranh Phượng Hồng thường không tạo cho người xem cảm giác nặng nề hay giáo điều. Anh không cố gắng “giảng” Phật pháp bằng hội họa, mà chỉ lặng lẽ mở ra trước mắt người xem một khoảng không gian để tự mình chiêm nghiệm. Một cánh chim giữa trời rộng, một vầng trăng giữa đêm thanh, một cội bồ đề đứng lặng trong gió, một chiếc thuyền nhỏ trôi trên dòng nước, một bóng Phật thật nhỏ giữa thiên nhiên mênh mông.

Hay nổi bật hơn cả là những bức họa Bồ Đề Đạt Ma “bích nhãn” dưới ngòi cọ của anh. Với đôi mắt mở lớn như xuyên thấu lòng người, khuôn mặt phong sương, râu tóc phóng khoáng và những đường cọ mạnh, dứt khoát, Phượng Hồng không chỉ vẽ nên hình tướng của vị Sơ Tổ Thiền tông, mà còn cố gắng truyền vào đó khí lực, thần thái và sức mạnh nội tâm của một bậc hành giả.

Có khi chỉ vài nét mực tưởng như rất giản dị, nhưng càng nhìn lâu, người xem càng cảm nhận được sự tỉnh thức, quyết liệt và tinh thần phá chấp của Thiền. Vì thế, những họa phẩm Bồ Đề Đạt Ma của anh không đơn thuần là tranh chân dung tôn giáo, mà dường như trở thành một pháp thoại không lời: không cần pháp tòa, không cần kinh sách, chỉ bằng ánh mắt, đường nét và khoảng trống trong tranh cũng đủ gợi lên nơi người thưởng ngoạn những suy niệm về vô thường, buông xả, tỉnh thức và con đường quay về tự tâm.⧫

(Nguồn: Thích Nguyên Tạng/ Facebook)

---

Đôi nét về Họa sĩ Phượng Hồng
(Nguồn: Họa sĩ Phượng Hồng/ Facebook)

Họa sĩ Phượng Hồng sinh năm 1949 tại Nha Trang, Khánh Hòa, Việt Nam, có tranh triển lãm từ rất sớm, khi chỉ mới 15 tuổi. Với hơn 5,000 tác phẩm đã ra đời, đặc biệt chuyên về các thể tài Phật giáo, ông đã có nhiều cuộc triển lãm giới thiệu với công chúng.

– 1964: Triển lãm lần thứ I tại tỉnh Hội Phật Giáo Khánh Hòa
– 1980: Triển lãm tại công ty Nhiếp ảnh Mỹ Thuật Khánh Hòa
– 1986: Triển lãm tại hoa viên chùa Long Sơn, Nha Trang
– 1987: Triển lãm tại hoa viên chùa Long Sơn, Nha Trang
– 1988: Triển lãm tại chùa Kim Sơn, Nha Trang
– 1989: Triển lãm tại Hội Văn Học Nghệ Thuật Khánh Hòa
– 1989: Triển lãm tại Hội Mỹ Thuật Khánh Hòa
– 1989: Triển lãm chào mừng liên hoan Phim toàn quốc tại Nha Trang
– 1990: Triển lãm tại Hội Mỹ Thuật Việt Nam, Hà Nội
– 1991: Triển lãm tại Trung Tâm Văn Hóa Nha Trang
– 1992: Triển lãm tại chùa Vĩnh Nghiêm, Sài Gòn
– 1993: Triển lãm tại Học Viện Phật Giáo Việt Nam, Sài Gòn
– 1993: Triển lãm tại chùa Quán Thế Âm, Sài Gòn
– 1993: Triển lãm tại chùa Xá Lợi, Sài Gòn
– 1994: Triển lãm tại Trung Tâm Văn Hóa Khánh Hòa
– 1996: Triển lãm tại Học Viện Phật Giáo Việt Nam, Sài Gòn
– 1996: Triển lãm tại tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ
– 1996: Triển lãm tại tiểu bang Toronto, Canada
– 1996: Triển lãm tại Trung Tâm Văn Hóa Khánh Hòa
– 1997: Triển lãm tại chùa Thiên Phú, Nha Trang
– 1997 Triển lãm tại Học viện Phật giáo Việt Nam, TP HCM
– 1997 Triển lãm tại Học viện Phật giáo Việt Nam, TP HCM
– 1997 Triển lãm tại Chùa Quảng Đức, Australia
– 1997 Triển lãm tại Canada
– 1997 Triển lãm tại Hội chợ Paris, Pháp quốc
– 1998 Triển lãm tại Chùa Quảng Đức – Australia.
– 1998: Trưng bày tại Bảo tàng Chăm – TP Đà Nẵng
– 1998: Trưng bày tại Gallery Huynh đệ Lê Vũ – Nha Trang
– 1999: Trưng bày tại Resort Anamandra – Nha Trang
– 2001: Trưng bày tại Gallery Hải Kim – TP HCM
– 2001: Triển lãm tại Nhà văn hóa Phú Nhuận – TP HCM
– 2002: Triển lãm tại Học viện Phật giáo Việt Nam – TP HCM
– 2003: Triển lãm tại Nhà văn hóa Quận 3 – TP HCM
– 2004: Triển lãm Festival Huế tại TTVH Liễu Quán
– 2004: Triển lãm tại California, Hoa Kỳ
– 2004: Triển lãm tại NVH Bến Thành, Quận 1 – TP HCM
– 2005: Triển lãm tại California, Hoa Kỳ
– 2005: Triển lãm tại Thái Lan (Do Liên Hiệp Quốc phối hợp tổ chức, nhân ngày Phật giáo được công nhận là tôn giáo quốc tế hòa bình.)
– 2005: Triển lãm tại Học viện Phật giáo Việt Nam – TP HCM (Nhân Hội nghị Khoa học quốc tế: “Phật Giáo Hiện Đại”).
– 2005: Triển lãm Vu Lan tại 93 Lê Thánh Tôn, TP HCM
– 2006: Triển lãm tại Học viện Phật giáo Việt Nam, TP HCM
– 2007: Trưng bày tại Hội An, Quảng Nam
– 2007: Triển lãm Lễ Phật đản tại Lâm Đồng
– 2007: Triển lãm tranh thổ cẩm tại TP Đà Lạt
– 2007: Triển lãm tại Phan Thiết, Bình Thuận
– 2007: Triển lãm tại Hội Mỹ thuật TP HCM
– 2008: Triển lãm tại Gallery Tri Âm, TP HCM
– 2008: Trưng bày tại Resort Sunrise, Nha Trang
– 2009: Trưng bày tại Vinpearland, Nha trang
– 2009: Triển lãm tại chùa Phổ Quang, TP HCM
– 2009: Triển lãm tại Cung văn hóa Lao Động, TP HCM
– 2009: Triển lãm tại VHPG Thành hội TP HCM lần thứ nhất
– 2009: Triển lãm Đại lễ Quán Thế Âm tại Tuy Hòa, Phú Yên
– 2010: Triển lãm tại VHPG Thành hội TP HCM lần thứ hai
– 2011: Triển lãm tại VHPG Thành hội TP HCM lần thứ ba
– 2011: Triển lãm Festival Biển Nha Trang
– 2011: Triển lãm bình chọn quốc hoa Việt Nam tại TP HCM
– 2012: Trưng bày tại Art Gallery 111A Nguyễn Thiện Thuật, Nha Trang

Có nhiều cá nhân sưu tập tranh của họa sĩ Phượng Hồng ở rất nhiều nước trên thế giới, như Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Nga, Na Uy, Phần Lan, Thụy Điển, Thụy Sỹ, Hòa Lan, Tiệp Khắc, Ý, Úc, Nhật, Đài Loan, Hồng Kông, Thái Lan…

Họa sĩ Phượng Hồng hiện là người giữ Kỷ Lục Quốc Gia về sáng tác tranh Phật giáo Việt Nam, với khoảng 5,000 tác phẩm từ 1965 đến nay. Ông hiện là thành viên Viện Nghiên Cứu Phật Học Việt Nam – Chuyên đề Mỹ Thuật Phật Giáo.