Đọc 4 phút

Bài trích từ trang Two Arrows Zen/ Facebook, Phúc Quỳnh chuyển ngữ, tựa do Tinh Tấn đặt

Tháng Sáu vừa qua đánh dấu năm năm ngày ông Thomas Cleary qua đời (1949-2021). Ông từ biệt cõi trần gian như bao chúng sanh từng ghé nơi đây; tuy nhiên, đối với hàng Phật tử Tây Phương, hay chính xác hơn là người nói tiếng Anh, ông Thomas là một trong những nhân vật quan trọng nhất trong việc truyền bá Phật giáo từ Đông Phương đến thế giới nói tiếng Anh.

Mặc dù ông chưa bao giờ thành lập một tăng đoàn lớn, xây một ngôi chùa hay tu viện nổi tiếng, hay giữ một vai trò quan trọng nào trong công chúng, nhưng hiếm khi có một cá nhân nào đóng góp nhiều hơn ông Thomas Cleary trong việc chuyển tải kho tàng văn học và triết học của Phật Giáo Á Đông đến tận tay các hành giả Tây Phương.

Ông Thomas chào đời tại New Brunswick, tiểu bang New Jersey vào năm 1949, bắt đầu chú ý đến Phật Giáo từ khi còn ở tuổi thiếu niên và rồi theo đuổi việc học các ngôn ngữ Á Châu với sự tận tụy phi thường. Ông tốt nghiệp bằng tiến sĩ chuyên ngành Ngôn Ngữ và Văn Minh Đông Phương tại Đại Học Harvard và sau đó hoàn tất bằng luật tại Đại Học California, Berkeley.

Tuy đạt được những bằng cấp cao học sáng giá, ông Thomas đã cố tình tránh bước vào con đường học thuật truyền thống để tạo một sự nghiệp như hầu hết mọi người. Thay vào đó, ông chọn làm việc độc lập với tư cách là một dịch giả, một nhà văn. Ông từng tâm sự rằng ông thích được tiếp cận với mọi người trực tiếp qua sách vở hơn là thông qua các thể chế.

Ông Thomas Cleary không là một thiền sư theo định nghĩa chính thức, nhưng Thiền đã định hình phần lớn sự nghiệp trong cuộc đời ông. Tác phẩm lớn đầu tiên của ông, được thực hiện cùng với người anh ruột J. C. Cleary (1947-2023), là bản dịch tiếng Anh cuốn Bích Nham Lục, Blue Cliff Record xuất bản năm 1992. Bích Nham Lục, một tập công án cổ điển, được đề cao là quyển sách nền tảng của thiền môn. Đối với nhiều học giả Tây Phương, Blue Cliff Record là cơ hội đầu tiên họ được tiếp xúc với ngôn ngữ, tinh thần hài hước, và sự kiên quyết, không tương nhượng của văn học Thiền cổ điển.

Trong suốt gần bốn thập niên sau đó, ông Thomas Cleary đã biên dịch hơn tám-mươi cuốn sách trải dài qua các lãnh vực Phật Giáo, Đạo Giáo, Nho Giáo, huyền học Hồi Giáo, binh pháp cổ điển và triết học. Riêng các tác phẩm về Phật Giáo của ông bao gồm những bản chuyển ngữ từ các nguồn tài liệu tiếng Hoa, Nhật, Phạn (Sanskrit), và tiếng Pali.

Trong những tác phẩn đóng góp có tính chất tồn tại lâu dài nhất của ông có thể kể đến cuốn Zen Essence: The Science of Freedom (tạm dịch Tinh Túy Thiền: Kiến Thức Cho Sự Giải Thoát) là một tuyển tập gồm các lời dạy của các sư tổ Thiền Trung Hoa thời nhà Đường và nhà Tống; Instant Zen: Waking Up in the Present (tạm dịch Thiền Ngay Lập Tức: Tĩnh Thức Trong Hiện Tại) là một cuốn sách nổi tiếng về Thiền tông, kết hợp các bài giảng của ngài Phật Nhãn Thanh Viễn (Foyan Qingyuan), một vị thiền sư Trung Hoa nổi tiếng trong thế kỷ 12 thuộc thời kỳ hưng thịnh của Thiền tông đời Tống; The Book of Serenity (tạm dịch Thanh Thản Lục) là một tập công án thiền kinh điển quan trọng Trung Hoa ngang tầm Bích Nham Lục; Transmission of Light (Truyền Quang Lục), một tuyển tập thiền công án Nhật Bản; Kinh Lăng Già (The Lankavatara Sutra); và bản dịch Kinh Hoa Nghiêm (Avataṃsaka Sutra) vĩ đại với tựa đề The Flower Ornament Scripture. Với hơn 1,600 trang, Kinh Hoa Nghiêm là một trong những dự án dịch thuật đầy ước vọng nhất do một tác giả duy nhất thực hiện trong lãnh vực nghiên cứu Phật Học hiện đại.

Khó có thể nói hết tầm ảnh hưởng của ông Thomas Cleary đối với Thiền tông tại Hoa Kỳ. Từ lâu, trước khi nhiều văn bản cổ điển được phổ biến rộng rãi hơn, các bản dịch của ông Thomas đã mang đến cho các hành giả Tây Phương cơ hội tiếp cận trực tiếp với lời dạy của các thiền sư Trung Hoa, các thiền sư Nhật Bản, và các triết gia Đại Thừa.

Một thế hệ Phật Tử Tây phương đã biết đến Lâm Tế (Linji), Phật Nhãn, Đại Huệ (Dahui), Oánh Sơn (Keizan), và Bạch Ẩn (Hakuin) thông qua các tác phẩm của ông. Bản dịch tác phẩm Transmission of Light (Truyền Quang Lục) của Keizan do ông thực hiện đã giúp nhiều hành giả Tào Động (Soto) hiểu rõ hơn về lịch sử dòng thiền của chính mình, trong khi cuốn Instant Zen (Thiền Ngay Lập Tức) đã mang những giáo pháp của Phật Nhãn đến với vô số cộng đồng tu tập.

Có lần học giả Phật Giáo Robert Thurman (1941-2026) từng đưa ra một nhận xét rằng ông Thomas Cleary là “vị dịch giả vĩ đại nhất thế hệ chúng ta về các văn bản Phật giáo từ tiếng Trung Hoa hoặc tiếng Nhật Bản sang tiếng Anh,” đồng thời ghi nhận rằng những đóng góp to lớn của ông Thomas trong việc đặt nền tảng cho một hệ thống kinh điển Phật giáo bằng tiếng Anh. Dù có đồng ý với những lời ca ngợi ấy hay không, chúng ta thật khó hình dung được diện mạo của Phật Giáo Tây Phương đương đại nếu thiếu đi những đóng góp của ông Thomas Cleary.

Ông Thomas sống một cuộc đời thầm lặng, hầu như tách ra khỏi các thể chế tôn giáo và sự chú ý của công chúng. Tuy nhiên, thông qua hàng ngàn trang dịch thuật, bình luận và các công trình nghiên cứu, ông đã trở thành một trong những nhịp cầu vĩ đại kết nối Á Đông và Tây Phương. Di sản của ông vẫn trường tồn mỗi khi một hành giả mở một cuốn sách về giáo pháp và các giai thoại Thiền, để rồi bắt gặp, bằng thứ tiếng Anh trong sáng và dễ hiểu, những tiếng nói mà nếu không có ông, có lẽ sẽ vẫn mãi cách xa bởi ngôn ngữ và thời gian.⧫