Đọc 14 phút

Bài ALLAN BADINER

Trước tiên, có điều vui và không vui. Không vui: Phật không cho phép bạn giết những loài gặm nhấm và côn trùng cho dù chúng rất đáng ghét. Tuy nhỏ bé, chúng có khả năng khủng bố những sinh vật lớn hơn gấp hàng nghìn lần, và ngẫm xem, tất cả những gì chúng muốn chỉ là một chút thức ăn, nước uống, và một nơi để trú ẩn cùng đồng loại.

Điều vui là chỉ cần một chút nỗ lực, bạn có thể loại bỏ những vị khách không mời mà đến này (kiến, chuột, gián, bọ chét, ve, v.v.) và cảm nhận được niềm vui của nghiệp lành khi sống trong ánh sáng của Phật pháp!

“Phật pháp” có nghĩa là chân lý và giáo lý, và cũng là từ dùng để chỉ thiên nhiên. Hòa Thượng Narada Mahathera dạy chúng ta rằng, vì thiên nhiên là sự biểu hiện của chân lý và giáo lý, chúng ta nên vun đắp lòng từ bi đối với muôn loài, cố gắng không giết hại hay làm tổn thương bất cứ sinh vật nào, ngay cả sinh vật nhỏ bé nhất bò dưới chân và cắn ta.

Dĩ nhiên, giới luật, hay những nguyên tắc hướng dẫn tuân theo Phật pháp, là những nguyên tắc tu tập, và Phật tử chúng ta cam kết tuân giữ chúng một cách tốt nhất mà chúng ta có thể làm. Tuy nhiên, trong một số hoàn cảnh chúng ta không thể tuân thủ nghiêm ngặt giới luật, và không ai có thể sống cả đời mà không bao giờ phạm giới. Chính trong những lúc như vậy, chúng ta phải dùng trí tuệ của con người để đưa ra những quyết định hợp lý nhất.

Phật giáo có một truyền thống lâu đời và không thể thiếu về việc chăm sóc động vật và tất cả các sinh vật. Trong tư tưởng Phật giáo, loài thú được coi là những sinh vật có tri giác, khác với con người về khả năng trí tuệ nhưng vẫn có khả năng cảm nhận sự đau khổ, biết sợ chết, và khao khát sự sống. Ngài Vasubandhu [Thế Thân], một học giả kiêm luận sư vĩ đại người Ấn Độ thế kỷ thứ 4 và là một trong những nhân vật nổi bật nhất trong lịch sử Phật giáo, đã nói rằng giết hại ngay cả những loài thú độc hại cũng là điều sai lầm, và Asoka, vị vua Phật giáo của Ấn Độ, đã ban hành các chiếu chỉ bao gồm lệnh cấm giết hại tất cả các loại sâu bọ.

Vào thời Đức Phật, có những quy định cấm các nhà sư đi lang thang trong mùa mưa, một phần là do gây hại cho nhiều sinh vật bò trên mặt đất ẩm ướt để uống nước. Điều cấm tương tự cũng áp dụng cho việc chặt cây, vốn được coi là thiết yếu cho sự sống của nhiều loài động vật lớn nhỏ (được gọi là “sinh vật thở”). Vua Asoka đã cho trồng cây che bóng mát, cây thảo dược, và đào giếng ven đường cho cả người lẫn động vật. Nếp văn hóa không gây hại và công nhận quyền sống của tất cả chúng sinh đã góp phần tạo nên cảm giác an toàn và chào đón mọi người trong các tu viện hay chùa Phật giáo.

Ông Robert Thurman [là một giáo sư Mỹ lỗi lạc về Phật Giáo Tây Tạng, vừa mất ngày 16/6/2026, thọ 84 tuổi] kể về vị học giả kiêm nhà sư vĩ đại người Ấn Độ, ngài Asanga [Vô Trước, anh của Thế Thân], sống vào thế kỷ thứ 4 sau Công Nguyên. Chuyện kể ngài đã thiền định trong một hang động suốt 12 năm mà không thành công, với mong muốn được chiêm ngưỡng Bồ Tát Di Lặc, một vị Phật tương lai và là hiện thân của lòng từ bi. Một ngày nọ, Asanga nhìn thấy một con chó dại mình bị lở loét đầy giòi. Lo sợ rằng việc bốc giòi ra khỏi con chó sẽ làm hại giòi, ông đã cố gắng hết sức để dụ chúng rời khỏi vết thương bằng cách liếm giòi lên lưỡi ấm áp, ẩm ướt của ông, nơi chúng có thể ăn thịt ông. Khi đó cả con chó và những con giòi đều biến mất, và một hình ảnh trọn vẹn và rạng rỡ của Bồ Tát Di Lặc xuất hiện ở nơi con chó vừa đứng.

Trong khi đó, chỉ cần đi bộ trong rừng hay hít thở không khí, chúng ta đã tước đi sinh mạng của rất nhiều sinh vật nhỏ bé. Chúng ta vô tình giết chết hàng trăm côn trùng trong một chuyến lái xe đêm. Mỗi ngày chúng ta tiêu diệt hàng ngàn vi khuẩn, cũng là những sinh vật có tri giác, khi tắm rửa, đánh răng, và khi lau chùi nhà cửa với thuốc khử trùng. Nhìn chung, Phật giáo luôn nhấn mạnh tính chất thực tiễn trong việc khuyến khích con người tránh mọi sự giết hại.

Đây là một trong những cách mà Trung Đạo của đạo Phật khác biệt với đạo Jain, nơi những tín đồ sùng đạo nhất sẽ từ bỏ mặc quần áo, đeo mặt nạ để lọc các sinh vật trong không khí, và quét sạch đường đi trước khi đặt chân xuống đất. Quan điểm của Phật giáo về bất bạo động, trong thế giới động vật nhỏ và vi sinh vật, là thực hiện mọi biện pháp hợp lý để tránh giết hại không cần thiết hoặc có thể tránh được – nhận thức rằng những sinh vật này cũng muốn ăn và tránh bị tổn thương. Trên thực tế, con người không tách rời khỏi thế giới vi sinh vật, và được tạo thành từ nhiều sinh vật nhỏ hơn sống trên và bên trong chúng ta.

Tuy nhiên, như học giả Phật giáo Brian Peter Harvey giải thích, giết hại hay làm tổn thương một sinh vật khác, dù là một con chuột, con gián hay con ngựa, đều là làm ngơ mạng sống mong manh và khát vọng hạnh phúc mà chúng ta cùng có với loài vật. Điều này vi phạm giáo lý về yếu tố trùng trùng duyên khởi và lòng từ bi. Đức Phật không phân biệt kích thước của nạn nhân (con bò hay con kiến) hay ý định giết hại (tự vệ hay săn bắn để giải trí). Tuy nhiên, đạo Phật nhấn mạnh vào ý định, do đó không phải mọi hành vi giết hại đều đáng trách như nhau. Thêm nữa, sự đề cao vào lòng từ bi bảo đảm rằng việc không làm hại sinh vật là điều đáng được ca ngợi.

Đức Đạt Lai Lạt Ma từng được hỏi về việc đập muỗi. Ngài cười khúc khích và nói rằng nếu đang trong tâm trạng tốt, thì ngài sẽ để cho con vật hút một tí máu. Nếu có con khác đến, sự kiên nhẫn của ngài có thể sẽ cạn dần và ngài sẽ thổi con vật đáng ghét đó ra khỏi cánh tay. Và nếu có thêm con muỗi thứ ba đến, Ngài nói rằng ngài có thể sẽ nhẹ nhàng đẩy nó ra khỏi cánh tay.

Hầu hết các loài sinh vật được gọi là sâu bọ thường bị thu hút đến nhà chúng ta do thức ăn thừa, đồ ăn vương vãi, và tình trạng thiếu sạch sẽ. Vì vậy, về mặt lý thuyết, những loài động vật nhỏ bé này đã được “mời” vào nhà chúng ta.

Ba yếu tố ăn bản trong cách tiếp cận của Phật giáo đối với sâu bọ là phòng ngừa, xua đuổi, và loại bỏ.

Phương pháp đầu tiên chúng ta nên làm khi bắt đầu chiến dịch xua đuổi những sinh vật không mong muốn là cầu nguyện cho chúng. Phương pháp này nhanh chóng, vô hại, và được nhiều Phật tử chứng thực. Đó là đứng trước mặt chúng và tụng niệm trực tiếp với chúng mấy câu như sau:

Nguyện cho tất cả chúng sinh được an lành, hạnh phúc và bình an.
Mong rằng bạn sẽ không gặp phải điều gì xấu.
Mong rằng bạn sẽ không gặp phải khó khăn nào.
Mong bạn không gặp phải bất cứ rắc rối nào.
Chúc bạn luôn gặt hái được nhiều thành công.
Mong bạn có đủ kiên nhẫn, can đảm, thấu hiểu và quyết tâm để đối mặt và vượt qua những khó khăn, vấn đề và thất bại không thể tránh khỏi trong cuộc sống.
Mong rằng bạn cũng có đủ sự khôn ngoan để biết rằng bạn nên rời khỏi đây ngay lập tức, và nếu không, các biện pháp sẽ được thực hiện để trục xuất bạn.

Qua ngày hôm sau, hoặc đến cuối ngày hôm đó, hãy thực hiện các bước sau theo thứ tự đối với từng loại côn trùng:

Kiến

Nếu nhà bạn bị kiến xâm nhập, hãy dùng máy hút bụi để nhanh chóng loại trừ chúng, sau đó lập tức đổ túi đựng bụi vào đống phân hữu cơ ngoài trời hoặc cách xa nhà.

Không nên dùng bả thuốc diệt kiến hoặc thuốc xịt độc hại, như nhãn hiệu Raid, vì chất độc tiếp tục lan truyền trong dòng chất thải từ nơi sản xuất đến điểm đến cuối cùng là bãi rác hoặc qua nước thải chảy vào các nguồn nước và đại dương.

Điều quan trọng là phải nhanh chóng xóa sạch dấu vết mùi hương mà kiến đã để lại. Trước tiên, hãy rửa sạch bằng nước xà-bông, sau đó dùng chất đuổi côn trùng có thành phần chế tạo từ cam quýt, hoặc xịt chất hỗn hợp gồm nước cốt chanh, tinh dầu cây tràm trà, chiết xuất hạt bưởi, và một chút trà bạc hà lên mặt bàn và các khu vực bị ảnh hưởng.

Điều then chốt để diệt kiến là giữ gìn vệ sinh: lau sạch thức ăn rơi rớt ngay lập tức, lau chùi bề mặt chế biến thực phẩm bằng nước xà-bông, thường xuyên đổ rác, dọn sạch thức ăn thừa trong bồn rửa chén, rửa kỹ chén dĩa dơ còn sót lại trong bồn rửa, và quét dọn sàn nhà thường xuyên.

Hãy bảo quản những thực phẩm hấp dẫn nhất đối với kiến (mật ong, đường, rượu ngọt, thuốc ho, v.v.) trong tủ lạnh hoặc trong các lọ có lớp bọc cao su, và nắp đậy kín bằng kim loại, hoặc túi zip-lock. Trừ khi nắp của lọ có lớp bọc cao su, bằng không kiến sẽ lần theo ren kẽ để vào bên trong lọ. Vài lớp giấy sáp (không phải giấy nhựa bọc thực phẩm) giữa lọ và nắp, nếu vặn chặt, sẽ có tác dụng như một lớp chắn tốt. Chuyển các thực phẩm khác, chẳng hạn như bánh quy, cereal ăn sáng, bánh cracker, v.v., từ hộp giấy vào hộp đựng có nắp đậy kín hoặc túi zip-lock; và giữ bơ trong tủ lạnh. Hộp giấy và hộp bìa cứng không chống được kiến.

Chỉ nên cho thú cưng ăn lượng thức ăn vừa đủ ăn hết trong bữa ăn, và rửa tô thường xuyên. Nếu cần chuẩn bị sẵn thức ăn cho thú cưng, hãy đặt tô vào trong một tô lớn hơn đặt giữa nước để ngăn chặn kiến.

Hãy đựng thức ăn thừa trong nhà bếp vào hộp nhựa hoặc kim loại có nắp đậy kín. Vất các hộp đựng thực phẩm không thể tái chế (hộp kem nhựa, giấy gói thịt, v.v.) vào thùng rác ngoài trời. Rửa sạch các hộp đựng thực phẩm bằng thủy tinh, thiếc, và nhôm trước khi cho vào thùng tái chế trong nhà.

Dùng nước xà-bông nóng để lau sạch các bề mặt trong bếp và thiết bị nơi có thể bị dính tay hoặc thức ăn rơi rớt: mặt bàn bếp, sàn nhà, cửa, và tay nắm tủ cất thức ăn, tay nắm tủ lạnh, núm vặn bếp, thành máy nướng bánh mì, máy xay sinh tố, v.v.. Lau sạch thức ăn rơi rớt và quét sạch vụn thức ăn ngay lập tức.

Để đuổi kiến khỏi mặt bàn bếp, hãy xịt giấm và nước theo tỷ lệ 50:50 lên các bề mặt. Bạn cũng có thể rắc một lượng nhỏ ớt bột và quế vào những điểm mà kiến thường xâm nhập. Bột khoáng chất talcum, bột ớt đỏ, hoặc tiêu đen xay cũng được cho là có tác dụng trừ kiến rất hiệu quả.

Bịt kín càng nhiều điểm xâm nhập càng tốt: dán kín các khung cửa, dùng keo trám khe hở khung cửa sổ và cửa ra vào, xung quanh chân tường, đường ống, bồn rửa, nhà vệ sinh, và ổ cắm điện. Cắt tỉa cây cối và bụi rậm cách xa tường ngoài để ngăn kiến dùng nhánh cây làm cầu nối vào nhà.

Hãy cố gắng tạo dựng mối quan hệ tốt với nhện gió. Chúng rất thông minh và giăng tơ dọc theo những lối vào của kiến, thường là gần cửa trước và cửa sổ phòng tắm. Hãy để nhện làm công việc của chúng.

Gián

Gián là một trong những loài côn trùng có sức sống mạnh mẽ nhất trên trái đất. Một số loài có khả năng hoạt động liên tục trong một tháng mà không cần thức ăn và có thể sống sót nhờ những nguồn tài nguyên hạn chế như keo dán ở mặt sau của con tem. Một số loài có thể sống sót mà không cần không khí trong 45 phút. Trong một cuộc thí nghiệm, gián đã có thể phục hồi sau khi bị ngâm dưới nước nửa giờ.

Nếu nhà bạn có gián, điều đó có nghĩa là bạn hoặc người hàng xóm không giữ gìn vệ sinh nhà cửa. Gián để lại dấu vết hóa học trong phân và phát ra chất dẫn dụ đồng loại trong không khí để tập hợp và giao phối. Những con gián khác sẽ lần theo những dấu vết này để tìm nguồn thức ăn và nước uống, cũng như tìm nơi ẩn náu của đồng loại. Gián chủ yếu hoạt động về đêm và sẽ bỏ chạy khi tiếp xúc với ánh sáng.

Gián rất ghét mùi lá nguyệt quế [bay leaves]. Hãy giã nát một ít lá nguyệt quế trong chén và rắc vào các góc nhà nơi bạn thấy gián. Cách này rất hiệu quả ở nhà bếp và các góc tủ bếp.

Một bẫy gián rẻ có thể được chế dễ dàng từ một lọ thủy tinh sâu, thành trơn, với một chút thức ăn cho gián ở bên trong. Đặt lọ sao cho miệng lọ chạm vào tường hoặc dùng que gỗ nối vào miệng lọ để gián có thể chui vào. Một khi đã vào trong, chúng không thể leo ra ngoài. Có thể bôi một ít mỡ Vaseline vào bên trong lọ để tăng độ trơn. Sau đó, bạn có thể mang lọ đến một nơi khuất và thả gián ra.

Bọ Chét

Bọ chét có thể lây từ thú cưng qua bạn. Hãy đặt một chiếc dĩa nhỏ đã bôi mỡ Vaseline dưới đèn ngủ. Bọ chét sẽ bị thu hút bởi ánh sáng, nhảy vào dĩa và bị dính vào mỡ Vaseline. Bạn phải lấy dĩa ra sau mỗi một hoặc hai ngày, mang ra ngoài, và rắc đất lên dĩa để có đủ độ bám cho bọ chét bò thoát ra ngoài. Hãy đặt một chiếc dĩa trong mỗi phòng có bọ chét.

Rắc bột bắp hoặc bột nở [baking soda] lên thú cưng của bạn. Để yên một lúc, sau đó ra ngoài và chải sạch. Cho thú cưng ăn tỏi sẽ giúp xua đuổi bọ chét, nhưng tỏi độc hại đối với một số giống thú với lượng nhỏ và tất cả các giống thú với lượng lớn; hãy tham khảo ý kiến bác sĩ thú y trước khi cho thú cưng ăn tỏi. Nếu được bác sĩ thú y cho phép, hãy thêm tỏi sống băm nhỏ, dầu tỏi hoặc bột tỏi vào thức ăn cho thú cưng với lượng do bác sĩ thú y chỉ định. Giặt giũ giường của chó hoặc mèo trong nhà hàng tuần. Cho nửa thìa cà phê giấm táo vào tô nước của mèo trong ba ngày.

Trứng bọ chét có thể cần từ 3 đến 6 tuần để nở. Sau khi đã diệt trừ bọ chét trên thú cưng, hãy làm vệ sinh kỹ môi trường nhà cửa để loại bỏ hết bọ chét và trứng bọ chét. Nếu có sự bùng phát nghiêm trọng, thú cưng của bạn có thể bị suy yếu hoặc thiếu dinh dưỡng. Bạn có thể cần cho thú cưng uống thuốc đuổi bọ chét.

Chuột/Chuột Cống

Dọc theo bờ biển miền trung California nơi tôi sống, bạn chỉ có thể có mèo hoặc chuột. Nếu có thể, hãy nuôi một hoặc hai con mèo. Mèo cái thường bắt chuột hoặc ăn chuột giỏi hơn. Chúng có thể sống trong garage vào ban đêm và tự do chạy nhảy trong sân vào ban ngày. Nếu chúng là mèo bán-hoang dã càng tốt. Hãy dụ chúng vào garage vào ban đêm bằng một ít thức ăn, chúng sẽ còn đói và háo hức tìm kiếm chuột. Không nên mong đợi con mèo nhà được nuôi dưỡng tốt của bạn đột nhiên trở thành một thợ săn chuột.

Nếu nhà có chuột, hãy dùng bẫy chuột nhân đạo [humane no-kill mousetrap] có bán trên mạng. Hãy kiểm tra bẫy thường xuyên, dùng găng tay, bỏ chuột ở địa điểm càng xa nhà càng tốt. Nếu các thiết bị đuổi chuột điện tử dùng sóng siêu âm có hiệu quả thì nhà sẽ hiếm có chuột.

Chuột ăn hầu hết mọi thứ, nhưng chúng thích ngũ cốc, hạt, hoặc đồ ngọt. Chúng cần rất ít nước, phần lớn lượng nước cần thiết là từ thức ăn. Chúng sinh sản nhanh và dễ nhận biết nhất qua phân hình que – dài khoảng 1/8-1/4 inch [3.17 mm-6.35 mm]. Chuột có thể làm ô nhiễm nguồn thực phẩm của bạn bằng phân và nước tiểu của chúng.

Chuột nhà hoặc chuột cống gặm nhấm dây điện, gây ra hỏa hoạn và làm hư hỏng tủ lạnh, máy sấy quần áo, và các thiết bị khác. Chuột có thể mang nhiều loại bệnh lây truyền sang người. Một vấn đề rất nghiêm trọng do chuột gây ra là vi khuẩn Hantavirus và Salmonella. Luôn luôn đeo găng tay nhựa khi bắt chuột và khi làm sạch hoặc khử trùng các vật dụng bị chuột xâm nhập.

Trong trường hợp nhà bị chuột xâm nhập nghiêm trọng hoặc thường xuyên, hãy đầu tư vào máy dò chuột UV Rodent Tracker, một loại đèn LED UV chuyên nghiệp. Đèn tia cực tím này có khả năng phát hiện sự hiện diện của nước tiểu, giúp việc kiểm tra chuột dễ dàng và hiệu quả hơn.

Đóng kín tất cả các khe hở mà chuột có thể chui vào nhà, bịt kín các vết nứt và khe hở ở nền nhà, cũng như các lỗ thông hơi, đường ống nước, mạch thông khác. Ngăn chuột gặm nhấm hoặc phá các chất trám vá bằng cách bảo đảm bề mặt vật liệu trám vá trơn nhẵn. Bảo đảm cửa ra vào, cửa sổ, và lưới chắn cửa được đóng kín. Tất cả thực phẩm được lưu trữ, chế biến hoặc sử dụng đều phải được cất giữ trong vật liệu ngăn chặn chuột. (Xem phần về kiến).

Chỉ cần một chút công sức và tiếp tục duy trì cách thức ngăn ngừa, bạn có thể tránh được nạn chuột.

Bọ Ve

Loài bọ ve [ticks] này đã là vấn đề đối với loài người từ lâu, trước khi dịch Lyme gây xôn xao dư luận. Chúng là loài ký sinh hút máu người và vết cắn của chúng gây đau đớn dai dẳng. Đây là một trong những loài gây hại khó đối phó nhất, dễ hiểu vì chúng ta mong muốn bọ ve là ngoại lệ đối với giới luật “Không Sát Sanh.” Việc gỡ chúng ra khỏi người và thú cưng đã khó, rồi còn phải làm gì với chúng càng khó hơn? Chất dịch tiết ra từ bọ ve lại độc hại đối với con người.

Tin vui là có một cách an toàn để loại bỏ bọ ve mà không cần giết chúng – hoặc có nguy cơ chúng quay trở lại. Sau khi bạn đã gỡ bọ ve ra khỏi vật chủ, chỉ dùng băng keo và dán ve vào một tờ giấy, vất giấy đó vào đống phân hữu cơ. Bọ ve, thật may mắn, có thể sống mà không cần vận động hoặc thức ăn trong nhiều tuần. Sau khi bọ ve ở trong đống phân hữu cơ vài đêm, giấy và băng keo sẽ phân hủy, đủ để giải phóng con vật ký sinh này.

Côn Trùng Gây Hại Trên Cây Trồng (như rệp aphid)

Để phòng ngừa, hãy pha tinh dầu bạc hà [peppermint] với một ít nước vào bình xịt và xịt trực tiếp lên cây. Khi thấy rệp hoặc các loại côn trùng gây hại khác, hãy rửa sạch lá cây bằng xà-bông khử côn trùng, sau đó duy trì bằng cách xịt nước pha bạc hà thường xuyên. Ngoài việc giữ gìn vệ sinh, biện pháp bảo đảm tốt nhất có lẽ là quán từ bi [rải tâm từ]. Hãy học thuộc các câu quán, sau đó bạn có thể thay thế bản thân mình và những người thân yêu với các loài vật, dần dần mở rộng nhóm người cho đến khi bao gồm tất cả các chúng sanh. Tôi chưa biết ai thực hành quán từ bi mà lại gặp vấn đề về sâu bọ cả. [Câu niệm rải tâm từ:“Nguyện cho tôi (hoặc tên người bạn muốn gửi tâm từ) được an lành và hạnh phúc. Nguyện cho tôi được thoát khỏi mọi khổ đau và sợ hãi. Nguyện cho tôi được sống trong bình an và thảnh thơi.”]⧫

(Bài đăng lần đầu năm 2011 trên báo Tricycle, bổ túc năm 2019, Phúc Quỳnh chuyển ngữ)