*Đọc 7 phút*

Bài STAN GOLDBERG

Cho đến năm 1817 bệnh thần kinh Parkinson mới được xác định. Tuy nhiên, cách đây 2,600 năm, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã dạy những phương pháp có thể giúp kiểm soát các triệu chứng. Cách trị liệu đó là: chánh niệm, lặp lại, và chậm rãi.

Bệnh Parkinson (Parkinson’s disease) là bệnh rối loạn thần kinh ngày càng nặng hơn, làm gián đoạn các tín hiệu mà não bộ gửi đến các cơ bắp trong cơ thể, ảnh hưởng đến các hành động tự nguyện (như đi bộ) và các chức năng không tự nguyện (như hít thở). Khi lần đầu bạn học một hành vi, não bộ không có ký ức về cách thực hiện hành vi đó. Ví dụ, một em bé không biết phải nâng bàn chân cao lên bao nhiêu khi leo cầu thang lần đầu tiên. Tuy nhiên, với mỗi lần leo thử, não bộ ghi lại nỗ lực của em bé. Với mỗi nỗ lực, não bộ hình thành một ký ức mới, hoặc củng cố những gì em bé đã học hoặc thay đổi nó.

Nếu một hành vi được lặp đi lặp lại đủ nhiều lần – mặc dù chúng ta không biết chính xác con số lần đó là bao nhiêu – sự lặp lại giúp hành vi có thể trở nên tự động, trong đó việc thực hiện phần đầu tiên sẽ kích thích phần còn lại của hành vi. Tương tự như một thẻ cờ domino bị đổ, bắt đầu một phản ứng dây chuyền cho các thẻ domino khác. Việc bước một chân về phía trước báo hiệu cho não bộ nhớ lại “chuỗi động tác đi bộ.” Người ta ước tính rằng từ 50% đến 60% các hành vi của chúng ta là tự động, giúp giảm đáng kể lượng xử lý thông tin cho não bộ.

Với bệnh Parkinson, chúng tôi tin rằng tính tự động của nhiều hành vi bị ngưng hoạt động hoặc suy giảm khi tín hiệu từ não bộ đến cơ bắp bị gián đoạn. Thí dụ, mặc dù não của tôi có thể nhận ra rằng việc tiếp tục đi nhanh khi người khác đột ngột dừng lại trước mặt là nguy hiểm, nhưng thông điệp “đi chậm lại” hoặc “dừng lại” có thể đến chậm vài mili giây, khiến tôi va chạm vào người phía trước. Cũng tương tự như vậy, khi xuống hết cầu thang, tôi có thể tiếp tục động tác “bước” khiến tôi bị ngã.

Các vấn đề về tín hiệu não khác có thể biểu hiện dưới dạng run rẩy; chẳng hạn, mặc dù nhận được tín hiệu “hãy ngưng,” bàn tay vẫn cử động nhanh chóng qua lại. Bệnh Parkinson cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng nói – làm giảm lượng âm thanh một cách bí ẩn hoặc giảm lượng không khí cần thiết, đưa đến sự nói ngọng. Mặc dù có những ý kiến với ý tốt cho rằng hành thiền có thể giúp giảm bớt những vấn đề nói trên, nhưng trên thực tế thì hành thiền có hiệu quả trong việc giảm căng thẳng của trí óc hơn là giúp não học lại cách cơ thể chuyển động. Tương tự, thuốc và thiết bị y tế cũng cho thấy kết quả hạn chế hoặc không thành công.

Cho đến nay có rất ít phương pháp tiếp cận để hiểu và điều trị chứng rối loạn Parkinson áp dụng các nghiên cứu từ quan điểm về lý thuyết học tập của não. Và chưa có phương pháp nào công nhận kiến thức Phật giáo như một hệ thống kiến thức có thể làm nền tảng cho việc kiềm chế các triệu chứng của bệnh Parkinson – cho đến bây giờ.

Giả sử rằng việc kiềm chế có hiệu quả các triệu chứng của bệnh Parkinson bao gồm việc huấn luyện lại các cơ bắp để chúng hoạt động một cách tự động – như trước khi bị mắc bệnh – thì sự chậm rãi, chánh niệm và sự lặp lại được kết hợp với nhau thành những mảnh nền tảng trong một bức tranh ghép hình.

Chậm Rãi

Thiền Sư Thích Nhất Hạnh từng viết rằng người ta nên uống trà chậm rãi và thành kính như thể cả thế giới xoay quanh sự việc đó. Mặc dù việc sống chậm dường như bị coi là đi ngược dòng trong nhiều xã hội hiện đại, nhưng các kết quả nghiên cứu đã chứng minh tầm quan trọng của sự chậm rãi đối với việc học tập. Sống chậm giúp tâm trí dễ dàng tập trung vào hiện tại và học lại những hành vi vận động đã mất đi tính tự động.

Chánh Niệm

Cốt lõi của chánh niệm đơn giản chỉ là sự chú tâm. Chánh niệm không chỉ là một khía cạnh thiết yếu của đạo Phật, mà còn là một khái niệm nền tảng trong lý thuyết học tập. Lấy thí dụ, ông Bob Bowman, huấn luyện viên của lực sĩ bơi lội Thế Vận Hội Michael Phelps, đã nói trong một cuộc phỏng vấn rằng ông chỉ cho phép Michael được tiếp tục luyện tập nếu các động tác bơi của anh hoàn hảo. Khi có bất cứ sự sai lệch nào so với “sự hoàn hảo,” Michael liền bị yêu cầu ra khỏi hồ bơi. Ông Bowman nói lý do là nếu ông cho phép Michael luyện tập một động tác bơi dưới mức hoàn hảo, ký ức về động tác đó có thể hiện lên trong cuộc đua. Khi bạn chú tâm vào những gì mình đang làm, bạn có thể nâng cao nhận thức của mình về những đặc điểm quan trọng nhất của một công việc.

Lặp Lại

Cũng như trong các môn học tập khác, lặp lại là yếu tố then chốt trong việc truyền đạt kiến ​​thức trong Phật giáo. Về mặt ngôn ngữ, chúng ta thấy sự lặp lại trong câu Om Mani Padme Hum và các bài tụng chú khác. Về thị giác, sự lặp lại xuất hiện trong các biểu tượng, mandala, và nhiều hình thức nghệ thuật khác được dùng để truyền tải trí tuệ. Chúng ta trải nghiệm sự lặp lại bằng xúc giác khi chạm vào một loạt bánh xe cầu nguyện, lần tràng hạt, hoặc đi vòng quanh bảo tháp ba lần. Cũng như những hoạt động lặp đi lặp lại này khắc ghi các nguyên tắc Phật giáo vào thân và tâm, với mỗi lần lặp lại một trải nghiệm tẻ nhạt – bất kể trải nghiệm đó thông qua giác quan nào – não bộ sẽ củng cố một ký ức có thể góp phần tạo ra các hành vi tự động như đi bộ, vói tay, hoặc cầm nắm. Với bệnh Parkinson, tính tự động bị gián đoạn ngay cả ở những người khỏe mạnh, dẫn đến té ngã, làm rơi chén dĩa, gặp khó khăn trong các công việc như buộc dây giày, cùng nhiều trở ngại khác.

Nhiều phương pháp phục hồi chức năng, dù là cho bệnh Parkinson hay các bệnh khác, đều phụ thuộc vào sự hướng dẫn của một chuyên gia. Trong khi đó, phương pháp học lại hành vi theo Phật giáo này lại khác biệt – đó là một phương pháp tự học, không cần chuyên gia.

Để chuẩn bị, bạn quyết định thực hiện một hoạt động mà bạn muốn học lại một cách chậm rãi. Đây chính là sự chấp nhận chậm rãi. Tiếp đến, với chánh niệm, hãy xác định những đặc điểm chính của hoạt động đó. Và lặp lại hoạt động ấy nhiều lần với sự nhận thức và ghi lại tiến độ của bạn.

Cuối cùng, hãy phân tích kết quả. Nếu cảm thấy thành công, hãy tiếp tục thực hiện hoạt động theo cách tương tự. Nếu không, hãy thay đổi ít nhất một yếu tố trước khi tiếp tục.

Vậy kế hoạch này sẽ được áp dụng như thế nào tại San Francisco, California với tôi, một người lớn tuổi, nặng cân và mắc bệnh Parkinson, so với một cá nhân giả định? Sau đây là chương trình trị bệnh được áp dụng ba khái niệm mà tôi đã khai triển để giúp tôi đề phòng té ngã khi chạy bộ.

Tôi bắt đầu bằng cách chấp nhận sự chậm rãi. Thay vì duy trì tốc độ 18 phút/dặm, tôi chạy với tốc độ từ 20 đến 22 phút/dặm, chậm hơn cả tốc độ đi bộ của nhiều người, nhưng cách đó cho phép tôi tập trung vào từng phần của chuỗi động tác chạy.

Tiếp đến, tôi dùng đồng hồ chạy bộ để đếm số bước trong mỗi lần chạy. Mục đích là để tập trung vào “điểm khởi đầu” cho sự tiến bộ. Với tốc độ của tôi, trong một quãng đường chạy bốn dặm, tôi đã đi được mười-ba ngàn bước. Dùng một máy đếm cho chân trái và một máy đếm cho chân phải, tôi đếm được 125 lần vấp ngón chân, mỗi lần đều có nguy cơ té ngã.

Bây giờ tôi tập trung vào việc lặp đi lặp lại động tác chạy chậm rãi và có ý thức. Tôi nhận thức được từng bước chân bằng cách quan sát chuyển động của đôi chân và chạy theo nhịp điệu của âm nhạc phát ra từ tai nghe. Tôi thực hiện các hoạt động này ba ngày một tuần trong ba tháng.

Tôi đã ghi lại tiến trình của mình và phân tích kết quả theo thời gian. Kết quả ra sao? Sau ba tháng, trung bình mỗi lần chạy tôi chỉ bị vấp ngón chân từ hai đến ba lần, so với hơn một trăm lần trước khi bắt đầu cuộc thử nghiệm. Phương pháp này đã thành công.

Trường hợp duy nhất khi số lượng vấp ngón chân tăng lên là sau một đêm mất ngủ. Sự thất bại trở thành một công cụ chẩn đoán – bị vấp nhiều thì cần ngủ nhiều hơn. Vì sự gia tăng chỉ xảy ra một lần nên tôi không cần phải thay đổi gì cả.

Giờ thì đã tròn một năm rồi, và khả năng chạy tự động của tôi vẫn được duy trì. Quan trọng hơn nữa, tôi chưa từng bị vấp té khi chạy.

Việc nghiên cứu kỹ lưỡng các kinh điển sẽ cho thấy có vô số khái niệm – được khoa học chứng minh sau hơn hai ngàn năm sau khi kinh được viết ra – có thể có tác động tích cực đến những vấn nạn khác của con người ngoài bệnh Parkinson. Chỉ cần một chút nghiên cứu và sáng tạo. Chúc bạn tìm được điều mình muốn!⧫

Bác Sĩ Stan Goldberg đã viết nhiều sách kể cả cuốn Preventing Senior Moments (Ngăn Ngừa Những Khoảnh Khắc Của Tuổi Già) và cộng tác thường xuyên với tạp chí tâm lý học PsychologyToday.com. Bài này được đăng báo Lion’s Roar tháng 9, 2025.